Türkiye Yeraltı Kömür Madenciliğinde Kollu Galeri Açma Makinesi Kullanımı ve Risk Yönetimi
Türkiye 24. Uluslararası Kömür Kongresi ve Sergisi kapsamında sunum yapan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Yeraltı Maden Denetim Uzmanı Hakan Kıran, ülkemizdeki yeraltı kömür madenciliğinde kollu galeri açma makinelerinin kullanımını, teknik-ekonomik kriterlerini ve saha tecrübelerini aktardı. Kıran; kazı performansından havalandırma yetersizliklerine, nakliyat aksaklıklarından doğru makine seçimine kadar kritik başlıkları masaya yatırdı.
Kollu Galeri Açma Makinelerinin Gelişimi ve Seçim Kriterleri
Tarihsel gelişimine 1950'li yıllarda Macaristan ve İngiltere'deki uygulamalarla başlayan kollu galeri açma makineleri, günümüzde daha yüksek kesici güce ve ağır gövde yapısına kavuşmuştur. Yeraltı madenciliğinde galeri açma makinesi seçimini; jeolojik formasyon, makine teknik parametreleri, kesit geometrisi ile nakliyat ve havalandırma kapasiteleri belirlemektedir. Bu makineler tabular formasyonlarda seçimli kazı imkânı sunması, kesit değişikliklerine kolay uyum sağlaması ve ortalama 15 dereceye kadar olan eğimlerde verimli çalışabilmesi nedeniyle tercih edilmektedir.
Teknik ve Ekonomik Sınırlar
Gelişen teknolojiye rağmen kollu galeri açma makinelerinin kullanımında ekonomik ve teknik sınırlar mevcuttur:
Sertlik Sınırı: Tek eksenli basma dayanımı 110\text{ MPa}'ya kadar olan kayaçlarda ekonomik kazı sağlanabilirken, çatlaklı yapılarda bu sınır 120\text{ - }130\text{ MPa} seviyelerine çıkabilmektedir.
Keski Tüketimi: Ekonomik kabul edilebilir sınır için metrede ortalama 0.5\text{ - }0.7 adet keski tüketimi hedeflenmektedir.
Eğim Sınırı: 15 derecenin üzerindeki eğimlerde makine performansında belirgin düşüşler ve kayma riskleri yaşanmaktadır.
Türkiye Yeraltı Madenlerindeki Mevcut Durum ve Envanter
Türkiye geneline bakıldığında 4. grup maden ruhsat sahaları içinde 343 yeraltı kömür işletmesi bulunmaktadır. Bu işletmelerden 62'si taşkömürü sahası olup, 14 işletmede aktif olarak mekanize galeri açma sistemleri kullanılmaktadır. Envanter verilerine göre Türkiye yeraltı madenlerinde toplam 21 adet kollu galeri açma makinesi yer alırken, Mayıs 2026 itibarıyla sahada aktif olarak çalışan 7 adet yedekli makine tespit edilmiştir. Ülkemizdeki madenlerde ağırlıklı olarak orta tonajlı ve ağır sınıf makineler tercih edilmektedir
Havalandırma ve Nakliyat Yetersizliği Riski..
Galeri açma makinelerinin yüksek kazı hızı sunması, beraberinde ciddi altyapı ihtiyaçlarını getirmektedir. Sunumda özellikle dikkat çekilen havalandırma ve nakliyat yetersizliği riski, makinelerin performansını doğrudan kısıtlayan ana unsurlardan biridir. Hızlı ilerleme sonucu açığa çıkan yüksek miktardaki pasoyla gazın ocaktan zamanında uzaklaştırılamaması, makine faydalanma oranlarını önemli ölçüde düşürmektedir. Sahada tavan destekleme, havalandırma ve su-beton tahkimat süreçlerindeki gecikmeler nedeniyle makineden faydalanma oranının zaman zaman %25 seviyelerine kadar gerilediği görülmüştür.
Bölgesel Saha Deneyimleri ve Yanlış Makine Seçiminin Maliyeti
Türkiye'nin farklı havzalarında edinilen saha tecrübeleri, makine-kayaç uyumunun önemini gözler önüne sermektedir:
Amasra Bölgesi: AB-1055 modeli makinelerle 2022-2023 yıllarında yapılan çalışmalarda 710 metrelik ilerleme kaydedilerek günlük ortalama 4-6 metre ilerleme hızı yakalanmış ve başarılı sonuçlar alınmıştır.
Zonguldak ve Ereğli Havzası: Sert ve yüksek aşındırıcı formasyonlarda yapılan yanlış makine seçimleri nedeniyle ciddi maliyet artışları yaşanmıştır. Klasik delme-patlatma yöntemine kıyasla uygun olmayan makine kullanımı, metre başına maliyetleri 34 TL seviyelerinden 180 TL seviyelerine (yaklaşık 5 katına) çıkarmıştır.
Doğru Yatırım ve Verimlilik İçin Çözüm Önerileri
Maden işletmelerinin yüksek maliyetli makine yatırımlarından önce kapsamlı değerlendirmeler yapması gerekmektedir. Zonguldak ve Taşkömürü Havzası'ndaki taban yollarının açılmasında kullanılacak makinelerin kesici kafa gücünün en az 32\text{ - }60\text{ kW} aralığında seçilmesi önerilmektedir. Sadece üretici katalogları veya ihale fiyatlarına bakılarak karar verilmemeli; karotlu sondajlar, laboratuvar testleri ve üniversiteler/uzman kuruluşlar aracılığıyla performans ve keski tüketim tahminleri yapılarak teknik şartnameler oluşturulmalıdır.
