Türkiye 24. Uluslararası Kömür Kongresi ve Sergisi kapsamında sunum yapan Prof. Dr. Okan Su, Zonguldak Taşkömürü Havzası'nda geçmişten günümüze kullanılan galeri açma makinelerini ve bu süreçte elde edilen saha tecrübelerini paylaştı.
Havzanın sert, aşındırıcı ve değişken jeolojik yapısına dikkat çeken Prof. Dr. Su, yüksek maliyetli yatırımlar öncesinde kayaç ve zemin analizlerinin titizlikle yapılması gerektiğinin altını çizdi.
Galeri Açma Makinelerinde Yeni Nesil Robotik ve Yapay Zekâ Dönemi
Dünya genelinde yeraltı madenciliğinin hızla otomasyon ve robotik teknolojilere evrildiği belirtildi. Günümüzde kullanılan modern galeri açma makinelerinin HD kameralar, kızılötesi aydınlatmalar, fay ve hat uyarı görüntüleme sistemleri ile donatıldığı ifade edildi.
Makinelerin ağırlıklarına göre hafif, orta, ağır ve çok ağır olmak üzere 4 ana kategoride sınıflandırıldığı; Zonguldak Havzası'nda ise genellikle orta ve ağır segmentteki cihazların tercih edildiği aktarıldı.
Zonguldak Havzası'nın Zorlu ve Değişken Jeolojik Yapısı
Zonguldak Taşkömürü Havzası’nın Türkiye’deki diğer maden sahalarıyla kıyaslanamayacak derecede özel bir jeolojiye ve tektonik yapıya sahip olduğu vurgulandı. Kömür çevre kayaçlarının yüksek basma dayanımına ve aşındırıcı özelliğe sahip kum taşı ve silt taşı gibi formasyonlardan oluşması, mekanize kazı işlerini oldukça güçleştiriyor. Her 100-200 metrede bir değişen formasyonlar ve sıkça rastlanan fay hatları, makinelerin optimum performans göstermesini engellerken zaman zaman delme-patlatma yöntemlerine geri dönülmesini zorunlu kılıyor.
Sahada Kullanılan Makineler ve Acı Tecrübeler
2006 yılından bu yana havzada farklı ülke ve markalardan makinelerin denendiği, ancak hepsinde beklenen verimin alınamadığı ifade edildi:
KSP-42 (Ukrayna): 2006 yılında havzada denenen ilk makinelerden biri olan 75 kW gücündeki bu model, kesici keski tüketiminin çok yüksek kalması, zemine batma sorunları ve tavan yüksekliği uyumsuzlukları nedeniyle istenen başarıyı yakalayamadı.
EBZ-105 ve EBZ-75 (Çin / Amasra): 2013-2017 yılları arasında özel şirketler tarafından Amasra bölgesinde kullanılan bu makineler, kabul edilebilir keski tüketimi oranları (0.1 keski$/\text{m}^3$ sınırına yakın) ile havzada en başarılı performans gösteren modeller arasında yer aldı.
Özel Eksenel Kafa ve Kameralı Kesicili Makine Denemeleri:
Metro tünellerinde kullanılan dairesel/disk kesicili 50 tonluk özel makineler ile ardından geliştirilen kameralı kesici sistemler Zonguldak ve Armutçuk sahalarında denendi. Ancak aşırı kıvılcım oluşumu, malzemeyi çamura dönüştüren pasoyu toplayamama ve mekanik arızalar sebebiyle 16 aylık süreçte sadece 165 saat kazı yapılabildi ve süreç hukuki anlaşmazlıklarla sonuçlandı.
Makine Seçiminde Yaşanan Temel Sorunlar ve Alınan Dersler
Havzada edinilen tecrübeler ışığında karşılaşılan başlıca teknik aksaklıklar şu şekilde sıralandı:
Aşırı Keski Tüketimi ve Kıvılcım:
Sert kum taşı formasyonlarında kesicilerin hızla aşınması ve kazı esnasında grizu riski yaratan kıvılcımların çıkması.
Çamurlaşma ve Paso Taşınamaması:
Aşırı ufalanan malzemenin su püskürtme sistemleriyle birleşerek çamurlaşması ve toplama mekanizmalarını tıkaması.
Zemine Batma Veya Tavan Taramama:
Taban taşının mukavemetine uygun olmayan ağırlıktaki makinelerin paletlerinin zemine batması veya tavan yüksekliğine piston yetersizliği nedeniyle ulaşamaması.
Verimli Mekanizasyon İçin Hayati Öneriler
Milyonlarca dolarlık hatalı yatırımların önüne geçilmesi için makine tedarik süreçlerinde şu adımların atılması gerektiği belirtildi:
Sadece arın kömürü değil, taban ve tavan taşının fiziksel ve kimyasal özellikleri detaylıca incelenmelidir.
Makine seçiminde sadece üretici katalogları veya düşük fiyat teklifleri esas alınmamalı; havza jeolojisine uygun özel mühendislik tasarımları yapılmalıdır.
İhale ve satın alma öncesinde üniversiteler veya bağımsız danışmanlık kuruluşları aracılığıyla detaylı performans tahmin analizleri gerçekleştirilmelidir.
