Bir fon krizi çıkıyor sonrasında haberlerde rakamlar dönüyor: Yüz binlerce mağdur, milyarlarca lira, kayıp sermaye. Ekranın başındaki herkes aynı cümleyi kuruyor: “İnsanlara yazık olmuş.” Sonra çayından bir yudum alıyor ve içinden ekliyor: “Ama ben olsam ilk ay çıkarırdım parayı.”
İşte asıl hikâye o ikinci cümlede saklı.
Biz bu olaylara hep birkaç açgözlü dolandırıcının marifeti diye baktık. Oysa fon dediğimiz şey bir hastalık değil, bir semtom bir belirti. Ateş gibi.. Ateşi düşürürsünüz, hasta iyileşti sanırsınız. Ama enfeksiyon yerinde durur. Ve bu enfeksiyonun aslında bir adı var; kısa yoldan köşeyi dönme hevesi.
Sülün Osman’ı hepimiz biliriz. Galata Kulesi’ni satan adam. Aradan yıllar geçti, Osman öldü gitti ama yöntemi emekliye ayrılmadı. Sadece kıyafet değiştirdi. Eskiden tramvay satılıyordu, şimdi “bire beş” getiren fonlar satılıyor. Eskiden kulenin tapusu uzatılıyordu, şimdi telefona bir uygulama yükletiliyor. Sahne değişiyor, oyun hep aynı kalıyor.
Peki bu oyuna kim giriyor? Hepsi zengin mi? Hayır…
Çoğu, maaşıyla ev alamayacağını çoktan anlamış, araba hayalini her ay biraz daha erteleyen insan. Onları anlarım… Ama anlamak aklamak demek değil. Çünkü oyuna girenlerin önemli bir kısmı bunun bir oyun olduğunu biliyor.
Birinin hikâyesi bu kafa yapısını çok iyi özetler. Sistemin bir üçkâğıt olduğunu bile bile para yatıran birine “Neden?” diye sormuş. Cevap hazırmış: “Nasılsa birileri birilerini çarpacak..
Ben çarpılmadan çıkarım…
Bu cümlede mağdur yok. Bu cümlede, sırasını bekleyen bir suç ortağı var. Herkes zincirin son halkası olmamak için koşuyor ve kimse zincirin kendisini sorgulamıyor. Müzikli sandalye oyunu gibi bir şey bu: Müzik durana kadar herkes gülüyor, müzk kesilince bazıları yerini kapıyor, bazıları ayakta kalıyor.
Sonra herkes ayakta kalana acıyor bir sonraki tura kadar.
Bu zihniyet kendine bir de kılıf buluyor. Hem de atalarımızdan. “Su akarken küpü doldur” diyorlar. Oysa bu söz gençken, sağlıklıyken, imkân varken çalış, emeğinin hakkını ver demek. Biz onu “Ortada sahipsiz paralar varsa kapanın elinde kalsın” diye okuyoruz.
“Bal tutan parmağını yalar” diyoruz. Bal bitiyor, kavanoz kuruyor, adam parmağını gömleğine silip onu da yalıyor. Biz de bakıp “Eh, bal tutmuş” diyoruz.
Atasözlerimiz mahkemede ifade verseler, “Biz bunu kastetmedik” derler.
Üç kelimelik bir yer değiştirme bütün tabloyu anlatıyor… Emek yerine Yemek, Zahmet yerine Nimet, Emanet yerine Ganimet demeye alışmış bir toplum var karşımızda.
Bir de şu sık duyduğumuz söz var: “Batılılar ne kadar ahlaklı”… Yurt dışına gidenler döndüklerinde; kimsenin kırmızıda geçmediğini, herkesin gülümsediğini anlatır.
Bir büyüğümüzün buna verdiği cevap çok yerinde: “O gördüğün mutluluk değil, sosyal nezakettir. Batı’da insanlar doğuştan melek değil. Ama orada hukuk o kadar net çizilmiş, ceza o kadar yerinde duruyor ki ahlaksızlığa fırsat pek kalmıyor. Ahlak kendiliğinden yüksek değil, etrafı sağlam bir çitle çevrili.”
Biz ne yapıyoruz? Güvenlik çitlerini söküyor, yerine bir tabela asıyoruz: üzerinde “Vicdanınıza emanettir” yazan. Sonra da tabelanın neden işe yaramadığına şaşırıyoruz. Oysa makam ayartır, para ayartır, güç ayartır.
Vicdan değerli bir şeydir ama tek başına nöbet tutamaz. Yorulur, uyur, bazen de rüşvet alır. Hiçbir şey kimsenin vicdanına bırakılmaz. Vicdan korunacaksa onu dışarıdan bir hukuk düzeni sarmalıdır.
Bir başka yara daha var toplumumuzda: “Parçalı Ahlak.”
Tıbbın etiği ayrı, ticaretin etiği ayrı, ailenin etiği ayrı. Biri camide başka, çarşıda başka, fonda bambaşka biri. Dindar görünümlü insanların kul hakkına girebildiğini görüyor ve şaşırıyoruz. Şaşırmamalıyız. Dindarlık takkeyle, tespihle değil ahlakla ölçülür. İçinden ahlakı çekip aldığınız dindarlığın adı başkadır: münafıklık.
Parçalı ahlak, ahlak değildir…
Ve yalan. Artık yalan söyleyenin yüzü kızarmıyor. Yakalananı da utanmıyor. Ertesi gün aynı kürsüde, aynı ekranda, aynı masada oturuyor. “Rezil oldum” duygusu sanki toplumdan sessizce göç etmiş. Yalan o kadar büyüyor ki içinde yaşayan kimse onu fark etmiyor. Tıpkı denizdeki balığın suyu fark etmemesi gibi.
Bütün bunlar bize bir şey anlatıyor: Fon batınca yalnızca para kaybolmuyor, bir ayna da ortaya çıkıyor. Ve o aynaya bakmak acı veriyor. Çünkü aynada sadece dolandırıcıyı değil, “Ben çarpılmadan çıkarım” diyeni, “Bal tutan parmağını yalar” diye göz kırpanı, “Vicdanına kalmış” deyip kenara çekileni de görüyoruz.
Belki biraz da kendimizi.
Asıl mesele bu fırsatı kaçırmamak. Her skandal toplumun kendini muayene etmesi için bir randevudur. Biz de bu randevuları hep erteleyen hasta gibiyiz. Şikâyet var, tetkik yok, tedavi hiç yok.
Reçete aslında uzun değil: Ahlakı bütünlemek… yani her alanda aynı insan olmak.
Yalanı yeniden ayıp saymak. Ve vicdanı yalnız bırakmayan, ahlaksızlığa kapı aralamayan tavizsiz bir hukuk düzeni kurmak.
Yoksa isimler değişir, uygulamalar değişir, vaatler büyür. Ama hikâye hep aynı biter: Birileri tokatlar, birileri tokatlanır.
Biz de daha çok defa ekranın başında çayımızı yudumlayıp aynı cümleyi kurarız: “İnsanlara yazık olmuş.”
Doç. Dr. A. Cüneyt Hocagil