Biz gerçekten işgal edildik mi?", Kurtulduk mu? Sorusuyla giriş yapmak istiyorum
Zonguldak’ın tarihi, özellikle kömürün bulunuşu ve sonrasındaki işgal dönemiyle ilgili kulaktan kulağa yayılan pek çok doğru bilinen yanlışı barındırır.
"21 Haziran bir kurtuluş günü mü, yoksa bir tahliye mi?"
gibi sorular kent hafızasında sıkça döner durur.
İşte tüm bu bilgi kirliliğini gidermek, şart
Efsaneler ve Gerçekler: Peki Zonguldak Askeri Olarak İşgal Edildi mi,
Zonguldak, Türkiye’nin en nevi şahsına münhasır şehirlerinden biridir. Onun tarihi ne kadim uygarlıkların saray kalıntılarıyla ne de büyük meydan savaşlarıyla anılır. Zonguldak’ın tarihi, yerin yüzlerce metre altındaki "kara elmas" ile yazılmıştır. Ancak bu zenginlik, kenti I. Dünya Savaşı ve sonrasında uluslararası güçlerin hedefi haline getirmiştir. Bugün hâlâ tartışılan "Cumhuriyet öncesi Fransız varlığı" ve "21 Haziran" meselesinin perde arkasında ise sanılandan daha stratejik bir diplomatik ve askeri süreç yatar.
Cumhuriyet Öncesi Fransızlar Madenleri İşletiyor muydu?
Evet, bu tamamen doğrudur. Taş kömürünün 1829’da Uzun Mehmet tarafından bulunmasından sonra havza padişah vakıfları, Bahriye Nezareti ve yerli-yabancı şirketler tarafından işletildi.
Fransızların bölgeye gelişi askeri bir işgalden çok önce, ekonomik bir imtiyazla başladı. 1890’lı yıllarda kurulan Fransız "Ereğli Şirketi" (Société d’Héraclée), Zonguldak limanını inşa etti, demiryolları döşedi ve maden ocaklarının büyük kısmının işletme hakkını aldı. Yani Cumhuriyet’ten önce, Zonguldak’ın yer altı zenginliği büyük oranda Fransız sermayesinin kontrolündeydi. Yerli halk ise bu ocaklarda en ağır şartlarda çalışan işçi sınıfını oluşturuyordu.
Fransızlar Zonguldak’ı İşgal Etti mi? "Biz Kurtulduk mu?"
I. Dünya Savaşı bitip Mondros Mütarekesi imzalandıktan sonra, Fransızlar ekonomik çıkarlarını ve kömür sevkiyatını güvence altına almak gerekçesiyle askeri güç çıkardılar.
Tarih: 8 Mart 1919’da Fransız askerleri Zonguldak’a ve Karadeniz Ereğli’sine çıktı.
İşgalin Niteliği: Bu işgal, İzmir’in Yunanlılar tarafından işgali gibi halkı katlederek toprak ele geçirme amacı taşımıyordu. Fransızların derdi kömürü kontrol etmek ve Anadolu’da filizlenen milli mücadelenin bu stratejik yakıtı kullanmasını engellemekti.
Ancak Zonguldak halkı ve ilk Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinden biri olan bölge teşkilatı, Fransızlara karşı sessiz kalmadı. Ereğli’de gösterilen direniş ve bölgedeki milis kuvvetlerin (özellikle İbrahim Bey liderliğindeki güçlerin) baskısı, Fransızları askeri olarak köşeye sıkıştırdı.
21 Haziran Zonguldak’ın Kurtuluş Tarihi mi, Tahliye Tarihi mi?. Gelelim en çok tartışılan "21 Haziran" meselesine. 21 Haziran 1921, Zonguldak’ın Fransız askeri işgalinden tamamen temizlendiği tarihtir. Ancak bu bir "savaşarak şehri geri alma" gününden ziyade, Ankara Hükümeti'nin askeri ve diplomatik başarısı sonucu Fransızların şehri tahliye etmek zorunda kaldığı gündür.
Peki Süreç Nasıl İşledi? Batı Cephesi’nde kazanılan Birinci ve İkinci İnönü Savaşları, Fransızların Anadolu’daki direncinin kırılmasında büyük rol oynadı. Mustafa Kemal Atatürk liderliğindeki Ankara Hükümeti ile Fransızlar arasında yapılan görüşmeler ve bölgedeki Türk milislerinin baskıları sonucu, Fransızlar Zonguldak’ta daha fazla tutunamayacaklarını anladılar. 21 Haziran 1921 günü Fransız askerleri gemilere binerek Zonguldak’ı terk etti.
Yani askeri olarak bir kurtuluş savaşı cephesi çarpışması yaşanmasa da, taktiksel, askeri ve diplomatik bir zafer söz konusudur. Bu yüzden 21 Haziran'ı "Kurtuluş Günü" olarak kutlamak tarihsel olarak gayet haklı bir zemine dayanır.
Fransızlar Gitti mi? Kömür Ne Zaman Bizim Oldu?
Fransız askerlerinin 21 Haziran 1921’de şehri terk etmesi, Fransız şirketlerinin hemen gitmesi anlamına gelmiyordu. Askerler çekildi ancak imtiyaz sahibi olan Fransız şirketi madenleri işletmeye devam etti.
Zonguldak’ın tam anlamıyla yerli ve milli olması Cumhuriyet’in ilanından sonra gerçekleşti:
14 Mayıs 1924: Zonguldak, Cumhuriyet’in ilanından sonra Türkiye’nin ilk vilayeti ilan edilerek onurlandırıldı.
1937 - 1940 Süreci: Atatürk’ün başlattığı millileştirme politikası kapsamında, Fransız Ereğli Şirketi ve diğer yabancı ortaklıklar satın alınarak devletleştirildi. Havza tamamen Türk milletinin malı oldu (Etibank ve sonrasında Türkiye Taşkömürü Kurumu - TTK süreci).
Velhasıl;
Zonguldak; Fransızların hem ekonomik sömürüsünü, hem askeri postallarını, hem de yerli halkın bu sömürüye karşı gösterdiği vakur direnişi bizzat yaşamıştır.
21 Haziran; Fransız askeri varlığının bu topraklardan silindiği, Zonguldak’ın makus talihini yenerek Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayi lokomotifi olma yoluna girdiği gerçek bir kurtuluş ve hürriyet günüdür.
