2015 yılında Warner Bros. imzasıyla vizyona giren bir film var: Focus, Türkiye'deki adıyla Odak. Senaryosunu GlennFicarra ve John Requa yazıp yönetmiş, yapımcılığını DeniseDi Novi üstlenmiş. Başrollerde usta dolandırıcı NickySpurgeon'ı canlandıran Will Smith ile onun yanına aldığı acemi Jess Barrett'ı canlandıran Margot Robbie var.
Filmin bir de perde arkası kahramanı var. Bütün hırsızlık sahnelerini, dünyada "Kibar Hırsız" lakabıyla tanınan sihirbaz ve yankesicilik ustası Apollo Robbins kurgulamış; oyunculara el çabukluğunu da bizzat o öğretmiş. Yani perdede izlediğimiz numaralar senaristin hayal gücünden çıkmış oyunlar değil, sokakta gerçekten işe yarayan yöntemler.
Bence muhteşem bir film. Size bu filmden ve özellikle bir sahnesinin bana hatırlattığı bazı gerçeklerden, bazı duygulardan bahsedeceğim.
Kalabalık Bir Caddede El Çabukluğu
Nicky, Jess'i kalabalık bir caddede ekibinin arasına katar ve insanların eşyalarının fark ettirmeden nasıl alındığını ona uygulamalı olarak gösterir.
Sahne bir kıyafet tartışmasıyla başlar. Jess, üzerindeki dar ve dikkat çekici elbiseden rahatsızdır ve neden böyle giyinmek zorunda olduğunu sorar. Aldığı cevap kısa ve nettir: "Bu elbiseyle kimse ellerine bakmaz." Jess'in itirazı da en az bu cevap kadar anlamlıdır: "Nefes alamıyorum."
Ardından ekip lideri planı anlatmaya başlar. Önce hedefi tarif eder: zenginlere odaklanacaklardır. Sonra kendi "ahlak kurallarını" sıralar: bastonluya ya da tekerlekli sandalyedekine dokunulmaz, uğursuzluk getirir. Sonra görev dağılımını yapar. Kim dikkat dağıtacak, kim temas kuracak, kim cebe girecek, alınan eşyayı kim kalabalıktan uzaklaştıracak... Ekibin kendine ait bir de işaret dili vardır. Yakaya dokunmak "cüzdan arka cepte" demektir, elini burnuna götürmek "çok gözlü cüzdan" demektir. Lider bir de espri yapar: "Baş parmağımıkullanıyorsam gerçekten burnumu karıştırıyorumdur, şaşırmayın."
Ve Jess'e son talimatı verir: "Sen dokunuşu yap, ben işi hallederim."
Bundan sonrası nefes kesen bir hızla akar. Ekip üyeleri sırayla kurbanlara çarpar, adres sorar, omuzlarına dokunur, sohbet açar. Saatler, cüzdanlar, yüzükler saniyeler içinde el değiştirir. Kalabalık caddedeki insanların cepleri, hiçbirinin haberi olmadan boşaltılır.
El Feneri İlkesi
Sahnenin bütün felsefesi Nicky'nin öğrettiği tek bir ilkede saklıdır: İnsan beyni aynı anda birden fazla şeye odaklanamaz. Dikkat bir el feneri gibidir ve her seferinde tek bir yeri aydınlatır. Hırsızın görevi o ışığı başka bir yöne çevirmektir. Işık nereye düşerse göz oraya bakar; ışığın düşmediği yerde ise eller rahatça çalışır.
Bu ilkenin bizim dilimizde de yerleşik karşılıkları vardır: göz boyamak, el çabukluğu marifet. Ama asıl ders, ilkenin bir sokak numarasından çok daha geniş bir alanda işlemesidir. Kalabalık caddede cüzdanları boşaltan yöntem ile bir kurumun içini sessizce boşaltan yöntem arasında sanıldığından çok daha az fark vardır.
Sahnenin Öğrettikleri
Birincisi, kıyafet bir süs değil, bir araçtır. "Bu elbiseyle kimse ellerine bakmaz" cümlesi bu yazının özüdür. Elbise bakışı bilerek yüze ve görünüme çeker ki elin ne yaptığı görülmesin. İnsan zihni bir kestirmeyle çalışır: Tanıdık görünene güvenir, güvendiğinin ellerine bakmaz. "Bizden biri" izlenimi, en kalın kilitten daha etkili bir anahtardır.
İkincisi, dokunan başka, alan başkadır. Sahnede hırsızlığı tek kişi yapmaz. Biri çarpar, biri soru sorar, biri temas kurar, eşyayı ise bambaşka biri alıp götürür. Kurban kendisine dokunanı hatırlar ama malını alanı hiç görmez. Öne konan yüz ile işi çeviren el aynı kişi değildir. Üstelik öndeki yüz, arkada neler döndüğünü her zaman bilmeyebilir de.
Üçüncüsü, hırsızın bile kendine bir ahlakı vardır."Bastonluya, tekerlekli sandalyeliye dokunmayız, uğursuzluk getirir" cümlesi psikolojik açıdan çok öğreticidir. Bu kural, yapılan işin kirini temizlemez, ama yapanın vicdanını rahatlatır. "Biz kötü insanlar değiliz, bizim de sınırlarımız var" demenin bir yoludur. "Zenginlere odaklanıyoruz" demek de aynı kılıfın parçasıdır. Suçu gizlemenin ilk adımı onu başkasından değil, önce kendinden gizlemektir. İnsan, yaptığı işi kendine anlatılabilir bir hikâyeye çevirmeden o işi uzun süre sürdüremez. Türkçede bunun adı kılıfına uydurmaktır.
Dördüncüsü, işin dili içeride konuşulur. Ekibin işaretleri yalnızca kendi aralarında anlaşılır. Yakaya dokunmak, burna el götürmek dışarıdan bakana sıradan hareketler gibi görünür. Kalabalık her şeyi görür ama hiçbir şey anlamaz. Çark içeride, kodlarla döner. Liderin burun esprisi bu yüzden hem komik hem de düşündürücüdür: o kadar kurallı bir sistemdir ki en sıradan hareket bile şifre sanılabilir.
Beşincisi, kostümün bedelini öne konan öder. Jess'in "Nefes alamıyorum" itirazı küçük bir replik gibi görünür ama yazının vicdanı o cümlededir. Vitrine konan kişi sıkışır, rahatsızdır, yine de orada durmak zorundadır. Bu ayrıntıya yazının sonunda yeniden döneceğim.
Kelimenin Hafızası: Setr, Seter, Kisve, Paravan
Kelimeler bazen bizden daha iyi hatırlar. Tesettür sözlükte "örtünmek, kuşanmak; başkaları ile kendisi arasına perde koymak" demektir. Kökündeki "setr" ise örtmek, gizlemek, perdelemek ve engel olmak anlamlarını taşır. Aynı kökten gelen "seter" kalkan demektir. Yine aynı kökten "setîr" ve "mestûr" mecazen iffetli ve faziletli anlamına gelir; bir hadiste geçen "setîr" sıfatı da "örten ve koruyan" diye açıklanır.
Yani örtünün kelime hafızasında iki ayrı yüz vardır. Birincisi faziletin yüzüdür: İnsan kendi mahremini korur, başkasının ayıbını ortalığa dökmez. İkincisi kalkanın yüzüdür: Arkasına saklanılan, darbeyi karşılayan, görüşü kesen bir perde. Örtü insanın kendi mahremini korumak içindir, kendi suçunu örtmek için değil. Örtü başkasının ayıbını değil kendi kirini saklamaya başladığında, artık "setr" değil "seter"dir, yani kalkandır.
Buna iki kelime daha ekleyelim. "Din kisvesi altında" dediğimizde kullandığımız kisve kelimesi, tam anlamıyla kıyafet demektir. Filmdeki elbise sahnesiyle aradaki köprü bu kadar doğrudandır. Paravan da tam anlamıyla bir perdedir; "paravan şirket" dediğimizde ne kastettiğimizi hepimiz biliriz.
Dilimizde bu hâli anlatan deyimler de az değildir. Saman altından su yürütmek, hiç belli etmeden, dışarıya masum bir görüntü vererek gizlice iş çevirmektir. Perde arkasından iş çevirmek, görünen kişilerin arkasında durup olayları yönlendirmektir. İçten pazarlıklı olmak, dışarıya bir yüz gösterip içeride başka hesaplar yapmaktır. Arkasına sığınmak ise meşru görünen bir şeyin, bir değerin, bir kurumun ya da bir kimliğin gölgesinde asıl amacı yürütmektir.
Bizdeki Karşılığı
Bu ülkede bir dönem başörtüsü üniversite kapısında çıkarılması gereken bir yüktü. 28 Şubat'ın soğuk koridorlarında genç kızlar ikna odalarına alındı. Katsayı engeli denen bir duvarla imam hatipli çocukların önü kesildi. Hayalleri, daha sınav kâğıdına dokunmadan elenmişti. O duvarı ören, kapıda nöbet tutan ve dosyalara "sakıncalı" damgası basanlar da vardı. Bunlar isimsiz değildi; kurumlarda, kürsülerde, makam odalarında oturuyorlardı.
2007'de, eşi başörtülü bir adamın Çankaya'ya çıkmaması için meydanlar dolduruldu. "Tehlikenin farkında mısınız?" diye soruldu. Tehlike dedikleri, bir kadının başındaki örtüydü.
Aradan yıllar geçti. Rüzgâr döndü, iktidar el değiştirdi. Bugün o günlerin bazı aktörlerini yeniden görüyoruz, ama yepyeni bir kisveyle. Yanlarında başörtülü bir yardımcı, sözlerinde "artık hepimiz demokratız" nakaratı, masalarında doğru zamanda çekilmiş bir fotoğraf var. Dün örtüyü yasaklayanlar, bugün örtünün arkasında duruyor.
Bu durum masum bir gerekçeyle açıklanamaz. Söyledikleri şey "Değiştik, artık biz de özgürlükçü ve demokratik düşünüyoruz; görev alalım, ülkemize faydalı olalım, kurumlarımızın güçlenmesine katkı verelim" değildir. Davranışlarının söylediği başka bir şeydir: kurumların başında kalmak, sistemi tıkamak, bulundukları yerin büyümesine ve gelişmesine engel olmak.
Elbette insan değişir. Değişebilmek insanın en büyük erdemlerinden biridir. Ama gerçek değişimin bir ispatı vardır. Bizim geleneğimizde tövbenin üç şartı sayılır: pişman olmak, yanlışı terk etmek ve kul hakkı varsa hak sahibiyle helalleşmek. Kapıdan çevirdiği kıza, önünü kestiği öğrenciye, ikna odasında gözyaşı döktürdüğü gence dönüp tek bir özür cümlesi kurmamış biri değişmiş değildir. O sadece kostüm değiştirmiştir.
Vitrindeki Yüz, Karanlıktaki Eller
Filmdeki genç kadının elbisesi neyse, bugün bazı kurumlarda öne çıkarılan muhafazakâr görüntü de odur. Herkes vitrindeki yüze bakarken kimse arka planda çalışan ellere bakmaz.
O eller ne yapıyor peki? Çoğu zaman gürültülü bir şey yapmıyorlar; tam da bu yüzden fark edilmiyorlar. Kurumu yıkmıyorlar, yürümesine izin vermiyorlar. Dosyayı reddetmiyorlar, çekmecede bekletiyorlar. Projeye "hayır" demiyorlar, "biraz daha olgunlaşsın" diyorlar. Liyakatli genci kovmuyorlar, önünü açmamakla yetiniyorlar.
Koşmaya hazır bir atın sırtına binip onu durdurmuyorlar. Terkisine oturup dizginleri usulca çekiyorlar. Uzaktan bakan, atın üstünde bir binici görüyor ve yolculuğun devam ettiğini sanıyor. Oysa at, sahibinin değil, terkideki yolcunun istediği hızda gidiyor.
Hekimlikte buna benzer bir durum vardır: moleküler taklit.Bazı mikroplar, bağışıklık sisteminden kaçmak için vücudun kendi hücrelerine benzeyen bir yüzey giyer. Savunma hücreleri onları "bizden" sanar ve dokunmaz. Mikrop içeride yerleşir, çoğalır, dokuyu sessizce yıpratır. Hastalık en sonunda fark edildiğinde de çoğu zaman iş işten geçmiştir. Kurumlar da böyle hastalanır. Saldırı dışarıdan gelseydi sistem kendini savunurdu. Ama "bizden" görünenin içeriden yaptığı zarara karşı bağışıklık yoktur.
Bir de pıhtı vardır. Damarı bir anda tıkamaz; akışı yavaşlatır, daraltır, yorar. Kopup bir yere gittiğinde ise hasar artık geri dönülmez olabilir. Gelişmesine izin verilmeyen bir kurum belki ölmez, ama hiçbir zaman olabileceği şeye de dönüşemez. En büyük kayıp, kimsenin göremediği o "olabilirdi"dir.
"Nefes Alamıyorum"
Bu yazının derdi başörtülü bir hanımefendi ya da muhafazakâr bir beyefendi değil. Tam tersine, en çok onlara haksızlık ediliyor.
Jess'in itirazını hatırlayalım: "Nefes alamıyorum." Vitrine konan insanların bir kısmı samimidir. İnançlarıyla, emekleriyle, alın terleriyle oradadırlar. Ama bilmeden, başkasının kirli işine perde yapılmışlardır. Örtünün kalkana dönüştürülmesinin en büyük zararını, o örtüye gerçekten inananlar görür. Çünkü kalkan darbeyi karşılar. Bir gün o perdenin arkasındaki eller görünür olduğunda, faturayı perdenin kendisine kesmeye hazır olanlar hiç de az değildir.
Bu yüzden asıl rahatsız olması gerekenler, o örtü için yıllarca bedel ödemiş insanlardır. Onların sorması gereken soru şudur: Dün bizi kapıdan çevirenler, bugün neden bizim yüzümüzle kapıda duruyor?
Şeytanın Bayileri
Yakın geçmişte bir yapıya sıkça "Haşhaşi" dendi. Benzetme o yapıya takılanların ne kadarı için ve ne kadar yerindeydi bilemem. Hasan Sabbah'ın Alamut'tan yönettiği o eski örgüt, gücünü kılıçtan çok sabırdan alırdı. Anlatılana göre müritleri saraylara aşçı, kâtip, hizmetkâr olarak girer, yıllarca sessizce bekler, güven kazanır, sonra emir geldiğinde hançeri çekerlerdi. Silahları hançerden önce görüntüydü. Sadakat görüntüsü, hizmet görüntüsü, "bizden biri" görüntüsü.
Alamut kalesi yıkıldı, ama kalenin planları ortalıkta kaldı. Yöntemin telif hakkı kimsede değil. Kim isterse alıyor, kendi kumaşına göre biçiyor.
Ne yazık ki insan hangi dünya görüşüne sahip olursa olsun, olaylara hangi ideolojik pencereden bakarsa baksın, taktikler ve yöntemler hep aynı kalıyor. Dün dinin kisvesine bürünen, bugün demokrasinin, yarın belki laikliğin, milliyetçiliğin ya da başka bir kutsalın kisvesine bürünebilir. Kumaş değişir, desen değişir, terzi değişir; ama elbisenin cebi hep aynı yerdedir. Yankesicinin dini, mezhebi, partisi olmaz. Sağdan da gelir, soldan da. Önden yaklaşır, cüzdanı arkadan alır.
Kur'an'da Âdem ile İblis'in kıssası anlatılırken, İblis'in yemin edercesine Âdem'e kendisinin onun iyiliğini isteyen bir öğütçü olduğunu söylediği aktarılır (A'râf, 21). Dikkat edilirse, insanlık tarihinin ilk aldatmacası düşman kılığında değil, dost kılığında gelmişti. Aynı surede İblis, insanlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağını söyler (A'râf, 17). Sağdan ve soldan... Demek ki şeytan, ideolojik yelpazenin belli bir tarafını seçmez; bütün yelpazeye birden hizmet verir.
Bu yüzden şunu söylemek abartı olmaz: Bu yöntemlerin akıl hocası tektir. Kendisi sahneye hiç çıkmaz, ama çok geniş bir bayi ağı vardır. Bayileri farklı tabelalar asar, farklı sloganlar atar, farklı renklerde bayrak sallar. Mutfak ise aynıdır, tarif aynıdır. Önce güven kazan, sonra dikkat dağıt, en sonunda da cebi boşalt.
Feneri Kimseye Teslim Etmemek
Toplum olarak bağışıklığımızı tabelaya göre değil, yönteme göre geliştirmeliyiz. "Bizden mi?" sorusu yetmez. Sormamız gereken soru "Ne yapıyor?" olmalı. Görüntüsü bize benzeyene kapıyı ardına kadar açıp, benzemeyene sürgü çekersek, bir sonraki yankesicinin hangi elbiseyi giyeceğini ona biz söylemiş oluruz.
Bakışımızı vitrinden ellere çevirmenin zamanı geldi. Kimin ne giydiğine değil, ne yaptığına bakmalıyız. Bir kurumun başındaki kişiyi görüntüsüyle yada görüntüyü kurtarmak için yanına aldıkları ile değil, o kurumun beş yıl sonra nereye vardığıyla tartmalıyız. Kurum büyüdü mü? Gençlerin önü açıldı mı? Liyakat kazandı mı? Yoksa her şey yerinde mi saydı, at koşacağı yerde mi yürüdü?
Filmdeki usta, çırağına dikkatin bir el feneri gibi olduğunu öğretir. Feneri kim tutarsa, karanlığı da o seçer. O halde fenerimizi kimseye teslim etmeyelim. Işığı vitrindeki yüze değil, karanlıkta kalan ellere tutalım.
Çünkü el çabukluğu marifettir, ama dikkatli bir göz o marifetin panzehiridir.
Ve şeytan kılık değiştirmekte ustadır, ama elleri her kılıkta aynıdır.